# Het huis van de toekomst

*Essay by Diede Tap, 2026. Canonical version: https://diedetap.com/essays/huis-van-de-toekomst/*

Van kinds af aan ben ik al gefascineerd door toekomstvisies. Zo gefascineerd zelfs, dat mijn ouders me een keer hebben ziekgemeld op school zodat we Living Tomorrow Amsterdam konden bezoeken. 

Veel kan ik mij niet meer herinneren van dit bezoek, het is immers zo'n 20 jaar geleden, maar een paar dingen zijn mij bijgebleven.

Als eerste kon je met je stem overal een huisassistent oproepen, een geanimeerde vrouwelijke avatar die kon verschijnen op alle schermen die in het huis geïntegreerd waren. Ze hadden ook een platte, draagbare tv van Philips, ongeveer zo groot als een dienblad, zodat je voetbal op de wc kon kijken.

Dit was de toekomst: zo zou ik later ook wonen, en dit is hoe het ging worden. Dat iemand de toekomst die hier getoond werd had samengesteld, dat er keuzes in zaten, en dat ik naar het resultaat van meetings en sessies stond te kijken, kwam toen nog niet bij mij op.

Van die twee concepten is er één echt uitgekomen, maar niet op de manier waarop ze het lieten zien. Dat platte scherm lijkt in mijn herinnering op een soort grote plastic iPad, en dat is gelijk zo'n mooi voorbeeld van wat er steeds misgaat in huizen van de toekomst: het was een televisie, draagbaar weliswaar, maar verder niets. Er was geen appstore, geen netwerk en geen andere functionaliteit dan live tv kunnen kijken. De vorm klopte ongeveer, maar wat je met zo'n scherm kan doen kwam pas veel later.

Zo ging het met veel van de elementen die je daar zag. Met terugwerkende kracht is het vooral enshittification, het dure-printerinktmodel voor alles van de pizza's met chip in je oven tot je wasmachine die alleen Robijntje-cartridges accepteert, maar bovenal was alles het net niet: een apparaat leek soort van op wat het ging worden, maar miste net de finesse van de uiteindelijke versie, of was juist nog veel vooruitstrevender dan wat we uiteindelijk kregen. Dat is gelijk ook het fascinerende aan dit type tentoonstelling: het zit vol met dingen die net niet gebeurd zijn. En toch blijven we ze bouwen, die huizen van de toekomst.

## Een magische pil

Als we even helemaal teruggaan naar de 19e eeuw, dan komen we de eerste kleine toekomstvisie tegen: de voedselpil. Eenmaal daags een capsule bij het ontbijt, en je bent voor de rest van de dag voorzien. Toen ik dit voor het eerst tegenkwam in de Jetsons volgde ik het argument niet; wie heeft hier wat aan?! Eten is juist een van de plezierigere dingen in het leven: het moment dat even rust geeft en meestal ook sociaal van belang is.

De pil was echter nooit voor de eter bedoeld, maar voor de kok. In 1887 bracht Anna Bowman Dodd het idee op als vrijheid voor de vrouw: "when the last pie was made into the first pellet". Niet dat ze er echt iets mee bedoelde: ze geloofde niet in feminisme en schreef het als spot.

In diezelfde spot stond wat die vrijheid inhield. De vrouw kon zich zo losmaken van zowel haar man als haar personeel. De bevrijding was er ook een van personeel: het werk moest nog steeds gedaan worden, maar werd onzichtbaar.

Wat die pil beloofde, belooft het huis van de toekomst in het groot: minder werk in de keuken, zodanig gepresenteerd dat je je niet afvraagt wie het werk wel doet. Eind jaren vijftig zet Monsanto (bekend van bestrijdingsmiddel Roundup, en van dat andere bestrijdingsmiddel: Agent Orange) in Disneyland een plastic huis neer. Dat huis trok naar verluidt bijna een half miljoen mensen in de eerste zes weken. De handtekening van een chemiebedrijf was duidelijk: kijk, je kan zelfs een huis van kunststof maken. Het dagelijks leven van een gezin uit de toekomst zat om dit verhaal heen gevouwen.

Als ik de video's van dit huis terugkijk, valt mij vooral op dat alles weggewerkt zit in gladde oppervlaktes. Wat je niet ziet, is er niet. Met een knop komt alles tevoorschijn, de vaatwasser, de kast en de verlichting. Het werk is al voor je gedaan.

Wat je in dit plaatje niet meer ziet, is die tweede persoon. Wie er vroeger meehielp: het personeel, de bezorger of de rest van het gezin. Die zijn allemaal verdwenen in deze American Dream.

## Rosmalen

In Nederland volgden we iets later met eenzelfde huis, ditmaal afkomstig van onze eigen futuroloog Chriet Titulaer. Een compleet huis ontworpen door Cees Dam, waarin werd getoond hoe wij in de toekomst zouden leven. Je praat tegen de keuken, die je vervolgens stap voor stap door het appeltaartrecept heen loodst. In de vloer zitten aansluitingen voor de stofzuigerslang, zodat al het vuil in de garage verzameld werd (dat vuilnis in de garage legen moest iemand dus nog wel doen). Boodschappen geef je aan je huis door met een catalogus vol nummertjes, en het alarmsysteem zet je aan met een pasje. Voor het publiek volstrekt gestoord, maar er hangt een beeldtelefoon: grappig genoeg een van de meest vanzelfsprekende dingen sinds een jaar of 15.

In dit huis waren iets van 250 demonstraties van de toekomst te vinden, bewonderd door ruim 3,5 miljoen mensen. Bij de opening zou er file hebben gestaan op de snelweg. Minister Nijpels opende het huis niet met een lint, maar door een pannenkoek te bakken op de futuristische kookplaat.

Ook die pannenkoek is weer interessant: iets klassieks dat de wereld van de toekomst vertaalt naar de conventies van toen, en dat bovendien meteen te begrijpen is. Alles wat je daar zag moest immers goed te begrijpen zijn voor iemand van nu. Wat je daar zag was, in de ogen van de bezoekers, de toekomst in werking.

## Het mag een illusie zijn

Die pil en beide huizen hoefden nooit te werken. De voedselpil is nooit verder gekomen dan verhalen, popcultuur en satire over de toekomst. Er is niet eens een mislukt prototype, als je die proteïnedranken in de supermarkt niet meetelt.

In het huis van Monsanto stond een flatscreentelevisie met als uitleg dat de techniek ervoor nog niet was uitgevonden. Het toestel was er, het beeld niet.

In Rosmalen kon je het badkamerplafond openen met een stemcommando, al werkte dat nooit goed. In een interview zegt een van de makers er zelf over: "je had altijd dat knopje erbij nodig." Naast de demonstratie van de toekomst zat dus een knop, voor het geval het huis niet wilde luisteren.

Het mechanisme hoeft er alleen maar uit te zien alsof het werkt tijdens de demonstratie. Wie niet gebonden is aan de technische realiteit, kan de toekomst vrij inkleuren. Dat de televisie uitstond, betekende juist dat je in 1957 de woonkamer van 1985 kon tonen.

De makers van deze toekomsthuizen lieten vaak ook impliciet zien wie waar hoorde. Het huis van de toekomst heeft natuurlijk ook een fictief gezin dat erin leeft, en met die samenstelling doe je een uitspraak over de rollen daarbinnen. Omdat het een echte plek was, die ging over het dagelijks leven, kan je niet níét vertellen wie de keuken bezette.

In Andere Tijden zien we beelden van Howard die van zijn werk komt en het huis belt: "Kookplaat aan. CD aan. En bad vollopen." Ondertussen is Marijke Toekomst de boodschappen aan het doen via de computer. Ze heeft Toekomst als achternaam, maar staat nog steeds in de keuken.

Dat was in 1989. Er was geen technische reden dat het zo moest, dit huis kon immers alles wat de makers konden verzinnen, en toch was de taakverdeling niet wezenlijk anders dan die uit 1957.

Niet dat deze manier van leven destijds door niemand bevraagd werd. Een interviewer vroeg: "we werken thuis, we leren thuis, we doen thuis boodschappen - worden we zo geen contactarme mensen, opgesloten in ons eigen huis?" Titulaers visie hierop is dat mensen in de toekomst steeds zelfstandiger en individualistischer worden, en hun eigen tijd en werk indelen: "Het wordt als het ware steeds leuker."

Het idee was dat bewoners zo weinig mogelijk tijd kwijt waren aan verplichtingen, en zo meer tijd over hadden voor elkaar. Decennia later vertelt een van de makers waar die tijd gebleven is: "die is rijkelijk opgesoupeerd door allerlei andere geneugten die je aangereikt krijgt." Die tijd kwam dus wel, alleen niet voor elkaar. Al wisten we toen nog niet wat doomscrolling was.

## Ingehaald door de tijd

De huizen zelf hebben hun eigen toekomst nooit gehaald. Elk huis van de toekomst is nieuwbouw die door zijn eigen tijd wordt ingehaald. Alles wat het huishouden daadwerkelijk veranderde, paste eigenlijk gewoon in een stopcontact, zelfs als het huis uit de jaren dertig stamt: magnetron, diepvries, wifi en de robotstofzuiger. Geen buizen in de vloer of verborgen wandpanelen nodig.

Mijn twee herinneringen uit Living Tomorrow Amsterdam zijn dan ook via deze route binnengekomen: als losse onderdelen. Het platte scherm is een tablet met de app van je tv-provider, en mogelijk is dat zelfs je enige 'tv'. De assistente staat nu gewoon op je telefoon, of op je aanrecht als smart speaker. Maar nog altijd met een vrouwenstem.

Overigens, dat huis staat er nog steeds in Rosmalen, inclusief het trechtervormige dak. In januari 2020 was het een evenementenlocatie en antislipcursusterrein. Salesmanager Collin Bell zei dat het dak alleen nog maar kan lekken, en dat ze het gebouw inmiddels als opslag gebruiken.

Wat er nog wél altijd werkt, is de rondleiding. Bijna elke klant wil het verhaal horen, en Bell zegt daarover: "dat doe ik met plezier".